خشونت خانگی؛ از کنترل پول تا انزوا و تعقیب

خشونت خانگی فقط کتک زدن نیست؛  شکل‌های آزار، نشانه‌های هشدار و مسیر کمک امن را بشناسید.

• نکات کلیدی:
• - خشونت خانگی فقط آسیب جسمی نیست و آزار عاطفی، جنسی، مالی، انزوا و تعقیب را هم دربر می‌گیرد.
• - هدف مشترک همه شکل‌های آزار، به دست گرفتن قدرت و کنترل بر شما است نه دوست داشتن یا اصلاح رابطه.
• - آزار عاطفی با تحقیر، تهدید، گس‌لایتینگ (Gaslighting) و سکوت طولانی، عزت‌نفس را فرسوده می‌کند.
• - کنترل پول و جدا کردن شما از خانواده و دوستان، دو راه شایع برای وابسته نگه داشتن قربانی است.
• - اگر احساس خطر فوری دارید، با پلیس ۱۱۰، اورژانس ۱۱۵ یا اورژانس اجتماعی (Social Emergency) با شماره ۱۲۳ تماس بگیرید.
• - داشتن برنامه امن، نگه داشتن مدارک آزار و کمک گرفتن از فرد معتمد، خروج را امن‌تر می‌کند.

وقتی نام خشونت خانگی را می‌شنوید، شاید اول تصویر کبودی و شکستگی به ذهن‌تان بیاید. این تصویر درست است اما کامل نیست. بسیاری از آزارها هیچ ردی روی بدن نمی‌گذارند، ولی آرامش، خواب، اعتمادبه‌نفس و آزادی شما را می‌گیرند.

در ادامه با شش شکل شایع خشونت خانگی آشنا می‌شوید؛ اینکه هر کدام چه نشانه‌هایی دارند، چه اثری می‌گذارند و برای امنیت خود یا کسی که دوستش دارید چه کاری می‌توانید بکنید. خواندن این مطلب به شما کمک می‌کند زودتر متوجه خطر شوید و آگاهانه‌تر تصمیم بگیرید.

خشونت خانگی یعنی چه و چرا فقط کتک نیست؟

خشونت خانگی به الگوی تکراری رفتارهایی گفته می‌شود که یک نفر با آن‌ها می‌خواهد بر شریک عاطفی خود مسلط شود و او را کنترل کند. این رفتار گاهی آشکار است و گاهی در قالب قهر، کنایه، محبت مشروط یا قانون‌های سخت‌گیرانه پنهان می‌شود.

این مشکل فقط به زن و شوهر محدود نمی‌شود. کودک، سالمند، والدین و دیگر اعضای خانواده هم ممکن است درگیر آن شوند. به همین دلیل گاهی از عبارت خشونت خانوادگی هم برای همین چرخه استفاده می‌شود.

پژوهش‌ها در آمریکا نشان می‌دهد حدود یک نفر از هر سه زن و یک نفر از هر چهار مرد در طول زندگی خود خشونت جسمی شدید از سوی شریک صمیمی را تجربه می‌کنند. این آمار یادآوری می‌کند که آزار مرز جنسیتی ندارد، هرچند زنان بیشتر و شدیدتر آسیب می‌بینند. هیچ‌کدام از این رفتارها با خستگی، عصبانیت یا مشکلات زندگی توجیه نمی‌شوند.

نکته مهم: خشونت خانگی فقط جای کبودی نیست؛ تحقیر، کنترل پول و محدود کردن رفت‌وآمد هم آزار است.

آزار جسمی و جنسی در خشونت خانگی

آزار جسمی شناخته‌شده‌ترین چهره خشونت خانگی است. هل دادن، چنگ زدن، سیلی، مشت، لگد، گاز گرفتن، سوزاندن، ضربه با جسم سخت یا چاقو نمونه‌هایی از آن هستند. گاهی آزار به شکل غیرمستقیم است؛ مثل اینکه نگذارند بخوابید، غذا بخورید یا داروی خود را مصرف کنید.

بیرون انداختن از خانه و قفل کردن در، نگه داشتن شما در اتاق، و بی‌توجهی عمدی هنگام بیماری یا بارداری هم آزار جسمی به حساب می‌آید. اگر مجبورید برای یک نیاز ساده التماس کنید یا از ترس تنبیه، درد را پنهان می‌کنید، این نشانه مهمی است.

آزار جنسی یعنی وادار کردن شما به هر رفتار جنسی ناخواسته؛ از لمس و شوخی جنسی تحمیلی تا رابطه اجباری و خشن. رضایت شما شرط است و «نه» شما همیشه معتبر است، حتی در زندگی مشترک. در پیمایش ملی خشونت جنسی شریک صمیمی (National Intimate Partner Sexual Violence Survey) در سال‌های ۱۴۰۰–۱۴۰۱ (۲۰۲۲ میلادی) در آمریکا، حدود یک نفر از هر چهار زن و یک نفر از هر بیست‌وشش مرد، تجاوز کامل یا ناتمام در طول عمر را گزارش کردند.

آزار عاطفی و روانی؛ زخمی که دیده نمی‌شود

آزار عاطفی با کلمه و رفتار، اعتمادبه‌نفس شما را هدف می‌گیرد. مسخره کردن، فحاشی، تحقیر در جمع، عیب‌جویی مداوم، بی‌ارزش کردن احساسات و نادیده گرفتن نیازهای‌تان نمونه‌های رایج آن است. فرد آزارگر گاهی با داد و فریاد و گاهی با سکوت و بی‌محلی شما را تنبیه می‌کند.

یکی از آزاردهنده‌ترین شکل‌ها گس‌لایتینگ است. در گس‌لایتینگ طرف مقابل واقعیت را انکار می‌کند، به حافظه شما می‌خندد و کاری می‌کند به عقل و حافظه خود شک کنید. جمله‌هایی مثل «تو زیادی حساسی»، «این‌ها همه توی ذهن توست» یا «من همچین حرفی نزدم، تو اشتباه یادت است» ابزار همین بازی است.

تهدید مستقیم به کتک، تهدید به آسیب زدن به فرزند یا خانواده، تهدید به خودکشی برای نگه داشتن شما، خواسته‌های سخت و غیرمنصفانه، باج عاطفی، ایجاد دعوای پی‌درپی و سپس مقصر دانستن شما، همه آزار روانی‌اند. این رفتارها خواب، تمرکز، اشتها و میل به معاشرت را کم می‌کنند و در کودک و نوجوان، اثر آن تا سال‌ها می‌ماند.

اشتباه رایج: سکوت و کوتاه آمدن همیشگی چرخه آزار را متوقف نمی‌کند؛ برای امنیت خود برنامه و حمایت داشته باشید.

کنترل مالی و منزوی کردن؛ دو ابزار خاموش سلطه

در آزار مالی، فرد آزارگر نبض پول خانه را در دست می‌گیرد تا شما نتوانید مستقل تصمیم بگیرید. ندادن خرجی کافی، حساب‌وکتاب کشیدن برای هر خرید کوچک، گرفتن کارت بانکی، گذاشتن سقف برداشت، نداشتن اجازه نظر درباره دخل‌وخرج و خرج کردن پول ضروری خانه برای سرگرمی خود، از نشانه‌های آن است.

گاهی پا فراتر می‌رود؛ مخالف کار کردن شماست، برای محل کارتان مشکل درست می‌کند، دیر رسیدن شما را بهانه می‌کند یا وسیله رفت‌وآمد را از شما می‌گیرد. در مورد سالمندان، سوءاستفاده مالی شکل تلخ‌تری دارد؛ مثل برداشت بدون اجازه از حساب، گرفتن حقوق بازنشستگی، جعل امضا یا سوءاستفاده از دسترسی مشترک به حساب بانکی.

منزوی کردن یعنی کم‌رنگ کردن رابطه شما با دنیای بیرون. فرد آزارگر رفت‌وآمد با پدر و مادر، خواهر و برادر، دوست و همکار را ممنوع یا پرهزینه می‌کند. مدام زنگ می‌زند، محل کارتان سر می‌زند، گوشی‌تان را چک می‌کند و برای هر مهمانی دعوا راه می‌اندازد. گاهی هم خود شما عقب‌نشینی می‌کنید؛ چون خجالت می‌کشید کبودی دیده شود، از واکنش او می‌ترسید یا حوصله توضیح دادن ندارید. نتیجه در هر دو حالت یکی است؛ تنها می‌شوید و تنها منبع حمایت‌تان همان فرد آزارگر می‌شود.

تعقیب و مزاحمت؛ وقتی ترس ادامه دارد

تعقیب یعنی دنبال کردن سمج و ناخواسته که در شما ترس از آسیب یا مرگ ایجاد می‌کند؛ ترس برای خودتان، فرزندتان یا عزیزان‌تان. این رفتار ممکن است موقع رابطه شروع شود یا بعد از جدایی ادامه پیدا کند. پیام‌ها و تماس‌های پی‌درپی ناخواسته، سر زدن بی‌خبر به خانه و محل کار، تعقیب در خیابان، زیر نظر گرفتن رفت‌وآمد، خواندن نامه و پیام‌ها، ورود بدون اجازه به خانه و بی‌توجهی به دستور دوری، نمونه‌های آن است.

امروز بخشی از تعقیب از راه گوشی و شبکه اجتماعی انجام می‌شود؛ چک کردن موقعیت مکانی، نصب برنامه جاسوسی، ساخت حساب جعلی و پخش شایعه. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (Centers for Disease Control and Prevention) در آمریکا گزارش کرده است که حدود یک نفر از هر شش زن و یک نفر از هر هفده مرد در طول زندگی تعقیب را تجربه می‌کنند و زنان بیشتر درگیر آن هستند.

اثر تعقیب فقط ترس لحظه‌ای نیست. بی‌خوابی، کابوس، استرس شدید، اضطراب، افسردگی، خشم، پرخوری یا کم‌خوری عصبی و احساس آسیب‌پذیری دائمی از پیامدهای شایع آن است. اگر مجبور شده‌اید مسیر رفت‌وآمدتان را عوض کنید، گوشی‌تان را خاموش نگه دارید یا از تنهایی بترسید، این رفتار را عادی ندانید.

راهکار سریع: یک کیف اضطراری، فهرست شماره‌های ضروری و یک فرد معتمد را از قبل آماده نگه دارید.

نشانه‌های هشدار و مسیر امن کمک گرفتن

گاهی تشخیص آزار از بیرون سخت است، چون زخم‌ها پنهان می‌مانند. این نشانه‌ها را جدی بگیرید؛ کبودی یا زخمی که مرتب تکرار می‌شود، ترس از حرف زدن جلوی همسر، عذرتراشی دائمی برای رفتار او، نداشتن اختیار روی پول خود، کم شدن دیدار با خانواده، ترس از مخالفت، ترس از «نه» گفتن به رابطه جنسی و کنترل شدن رفت‌وآمد و تماس‌ها.

هیچ عاملی آزار را توجیه نمی‌کند، اما پژوهشگران عواملی را شناسایی کرده‌اند که احتمال شکل‌گیری رفتار کنترل‌گرانه را بیشتر می‌کند؛ تجربه خشونت در کودکی، بزرگ شدن در خانه پرتنش، مصرف الکل و مواد، باورهای تحقیرکننده درباره زنان، عزت‌نفس پایین، حسادت شدید و مشکل در مدیریت خشم. دانستن این‌ها برای سرزنش قربانی نیست، برای فهم چرخه و شکستن آن است.

اگر تصمیم به فاصله گرفتن گرفته‌اید، تنها نمانید. جاهای امنی را که می‌توانید به آن‌ها پناه ببرید مشخص کنید؛ خانه پدر و مادر، دوست نزدیک یا خویشاوند قابل اعتماد. مدارک آزار مثل عکس کبودی، پیام تهدید و ایمیل را در جایی امن و دور از دسترس فرد آزارگر نگه دارید. بی‌سر و صدا با سازمان بهزیستی (Welfare Organization) و اورژانس اجتماعی با شماره ۱۲۳ صحبت کنید؛ این خط شبانه‌روزی و محرمانه برای بحران‌های خانوادگی است. در خطر فوری، با پلیس ۱۱۰ و برای آسیب جسمی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

اگر فکر می‌کنید کسی از نزدیکان‌تان آزار می‌بیند، در زمان امن و خلوت با او حرف بزنید، سرزنشش نکنید و به حرف‌هایش گوش دهید. اطلاعات مرکز حمایتی شهر خود را در اختیارش بگذارید، در چیدن برنامه امن کمکش کنید و اگر جان او در خطر است، با خدمات فوریتی تماس بگیرید.

جمع‌بندی

خشونت خانگی فقط مشت و سیلی نیست؛ آزار جنسی، تحقیر و تهدید، کنترل پول، جدا کردن شما از عزیزان‌تان و تعقیب مداوم هم خشونت است و آسیب آن کمتر از جراحت جسمی نیست. شناخت این چهره‌ها به شما کمک می‌کند زودتر خطر را ببینید، از خودتان مراقبت کنید و برای کمک قدم بردارید.

ترک رابطه آزارگر شجاعت زیادی می‌خواهد و لازم نیست آن را تنها انجام دهید. با برنامه امن، نگه داشتن مدارک و کمک گرفتن از افراد معتمد و مراکز حمایتی، می‌توانید مسیر امن‌تری به سوی زندگی آرام بسازید.

پرسش‌های متداول